Το ταξίδι και η βαθύτερη μαγεία του

Το ταξίδι είναι εμπειρία ζωής, όχι ο τουρισμός, ούτε το all inclusive. Πέντε κείμενα για τις οργανωτικές προετοιμασίες, την ψυχολογία και τους απόκρυφους στόχους του ταξιδευτή από τον 

 …Μάκη Ανδρονόπουλο

Το ταξίδι ολοκληρώνεται μόλις το διηγηθείς

5 Ιουλίου 2020 – Το 2018 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού κατέγραψε 1,4 δισ. διεθνείς τουριστικές αφίξεις, το μεγαλύτερο αριθμό όλων των εποχών. Η χρηματική αξία του τουρισμού αποτιμάται σε περίπου 1,7 τρισ. δολάρια. Φέτος ο κορωνοϊός έχει ρίξει στο ναδίρ τις μετακινήσεις των ανθρώπων, όχι μόνο αυτών που ταξιδεύουν για δουλειές, των επαγγελματιών, αλλά κυρίως των ταξιδιωτών.

Αυτή η “ακινησία” που επέβαλε η πανδημία δεν είναι μια άνευ ουσίας στέρηση, αλλά η απώλεια μιας βαθιάς έκφανσης της ζωής, της κίνησης στο μεγάλο χώρο. To ταξίδι είναι μια πολύ παλιά υπόθεση, αρχαία όσο ο άνθρωπος, η επιβίωση του οποίου είναι στενά διασυνδεδεμένη με την κίνηση, τη μετανάστευση, τον αποικισμό, τις ανακαλύψεις. Η κίνηση είναι επιθετική στάση απέναντι στη ζωή. Το ίδιο και το ταξίδι, ακόμη κι αν πρόκειται για φυγή. Το ταξίδι αποτελεί μια πολυδιάστατη βιολογική, κοινωνική και διανοητική λειτουργία που ολοκληρώνεται με την… αφήγησή του.

Ο Γερμανός συγγραφέας και ποιητής Hans Magnus Enzensberger επισημαίνει ότι το ταξίδι ανήκει στις αρχαιότερες και καθολικότερες μορφές ζωής που φτάνει ως την πρώτη αυγή του κόσμου. Οι άνθρωποι ταξίδευαν ανέκαθεν. Αρκεί να θυμηθούμε, για να περιοριστούμε στο οικείο σε μας κομμάτι του κόσμου, τα μακρινά ταξίδια των Μυκηναίων και των Φοινίκων και των Αθηναίων με σκοπό το εμπόριο, τους μεγάλους αποικισμούς του όγδοου και των επόμενων αιώνων, τα ταξίδια του Σόλωνα, του Πυθαγόρα, του Δημόκριτου στην Αίγυπτο ή αλλού σε αναζήτηση γνώσεων και σοφίας ή τις συχνές μετακινήσεις των σοφιστών, των ποιητών και των μεγάλων ιατρών για επαγγελματικούς λόγους.

Και βέβαια να θυμηθούμε τους Ίωνες ταξιδευτές, τον Εκαταίο και τον Ηρόδοτο κυρίως που διένυσε, με τα μέσα της εποχής του, γύρω στα 8.000 χιλιόμετρα και οι οποίοι μάλιστα αφηγήθηκαν γραπτώς τα ταξίδια τους προς τέρψη και ωφέλεια των συγχρόνων τους και των μεταγενεστέρων. Είχε προηγηθεί η συναρπαστική αφήγηση του Ομήρου με τις ναυτικές περιπέτειες του πολυμήχανου βασιλιά, η Οδύσσεια.

Το ταξίδι ως εμπειρία εσωτερίκευσης

Το ταξίδι δεν ξεκινάει με την αναχώρηση, αλλά τη στιγμή που αποφασίζεται η πραγματοποίησή του, και κανένα δεν τελειώνει αν δεν συνοψισθεί προηγουμένως σε κάποια μορφή αφήγησης. Η αφήγηση μπορεί στις μέρες να προσλαμβάνει συχνά το χαρακτήρα της επίδειξης, αλλά στην ουσία πρόκειται για μια διαδικασία εσωτερίκευσης της εμπειρίας του ταξιδιού μέσα από την κοινωνικοποίησή της.

Σήμερα, στην εποχή των smart phones και του Instagram, η “αφήγηση” είναι στιγμιαία με ένα κλικ. Σήμερα στην εποχή του παραφουσκωμένου εγωισμού, με την ακόρεστη δίψα για αναγνώριση, το ταξίδι δίνει σε πολλούς/ες τη δυνατότητα της φαντασίωσης του ελκυστικού, του αξιαγάπητου, του σπουδαίου, δηλαδή ψυχολογικές ηδονές που μετριούνται με τα like.

Σε πιο βαθύ επίπεδο, το ταξίδι δίνει στον ταξιδιώτη μια αίσθηση ανοίγματος στο καινούριο ή στο άλλο, ταυτόχρονα όμως και μια αίσθηση πληρότητας, καθώς επί μέρες μετά το ταξίδι έχει την γεύση θετικών εσωτερικών επιδράσεων. Η American Travel Association σε μια μελέτη της, υποστήριξε πως τα ζευγάρια που ταξιδεύουν έστω και για το Σαββατοκύριακο έχουν καλύτερη ερωτική και συναισθηματική ζωή…

Όλα αυτά είναι σημαντικά γιατί η ταξιδιωτική εμπειρία είναι μια ατομική υπόθεση, αλλά ταυτόχρονα βαθύτατα κοινωνική. Δεν είναι μόνο πως ο ταξιδιώτης θα αντιδράσει απέναντι στο ξένο ή πώς το ξένο θα αντιδράσει απέναντι στον ταξιδιώτη, είναι η διαδικασία της ανακάλυψης του άλλου και της όσμωσης.

Η συνεισφορά της ταξιδιωτικής αφήγησης

Αυτά βέβαια, τις εσωτερικές εμπειρίες, δύσκολα καταγράφονται στην αφήγηση του smart phone. Γι’ αυτό και τα διηγούμαστε σε ένα τραπέζι με φίλους μετά ή τα καταγράφουμε σε ένα ημερολόγιο, ένα άρθρο ή ένα βιβλίο. Αυτό εξαρτάται πόσο ανοιχτοί είμαστε σε ότι μας συμβαίνει στο ταξίδι, τι βλέπουμε και τι επιλέγουμε να διηγηθούμε. Το τι μπορεί να δει ο καθένας είναι ζήτημα καλλιέργειας του νου και δίψας της ψυχής. Γιατί δεν βλέπουν όλοι οι άνθρωποι τα ίδια πράγματα. Ο ορίζοντας του καθενός είναι προσωπικός.

Για παράδειγμα, περιπλανιόμαστε σε μια γειτονιά μιας πόλης και σε ένα μικρό δρόμο, καθώς περνούμε μπροστά από ένα σπίτι, από το ανοιχτό παράθυρο ακούγεται μια μουσική. Αυτή είναι μια ιδιαίτερη ταξιδιωτική εμπειρία, που ίσως αξίζει να αξιολογήσουμε. Τι μουσικά ακούνε σε αυτό το σπίτι, ποιοι είναι αυτοί; Πώς ζούνε αφού ακούνε αυτή τη συγκεκριμένη μουσική; Αυτή είναι μια διαδικασία διεύρυνσης της ματιάς μας.

Η ταξιδιωτική αφήγηση είναι μια … αρχαία ιστορία, όσο και το ίδιο το ταξίδι. Έχει συσσωρεύσει τεράστιους όγκους κειμένων από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, έτσι ώστε να αποτελεί πλέον για τους μελετητές ένα ξεχωριστό κλάδο της λογοτεχνίας. Οι εκφάνσεις της είναι πάμπολλες, όπως ημερολόγια, οδοιπορικά, ρεπορτάζ, αφήγηση, εξερευνήσεις, επιστημονικές περιγραφές, μυθοπλασία… όμως πάντα πάνω σε τρεις άξονες: το ταξίδι, τον ταξιδιώτη-αφηγητή και την ίδια τη γραφή.

Κι αυτό γιατί οι τρεις αυτές βασικές έννοιες εξελίσσονται συνεχώς. Άλλο ήταν το ταξίδι στην αρχαιότητα κι άλλο σήμερα. Άλλα πράγματα έβλεπαν τότε, άλλα βλέπουμε σήμερα. Άλλος ήταν ο ταξιδιώτης και άλλη η γραφή. Και αυτό είναι φυσικό αν σκεφτούμε ότι το ταξίδι είναι από τα βασικά κλειδιά κατανόησης της ιστορίας του ανθρώπου. Θα έλεγα ότι το ταξίδι είναι βασική συνιστώσα του πολιτισμού. Και ως εκ τούτου, η πάσης φύσεως ταξιδιωτική αφήγηση αποτελεί συνεισφορά στην ανθρώπινη εμπειρία, στην αποκάλυψη του θαύματος της ζωής.

Πως ταξίδευαν στην αρχαιότητα – Από τις ρωμαϊκές οδούς στους ξενώνες της

Μεσοποταμίας

9 Ιουλίου 2020 – Το ταξίδι είναι μια διάσταση της ανθρώπινης πορείας στο χρόνο με βαρύ αποτύπωμα στην βιολογική επιβίωση, στο ψυχολογικό άνοιγμα των ανθρώπων, στην ανακάλυψη του άλλου, στην διανοητική διεύρυνση, στην κατάκτηση γνώσης κοσμικής και εσωτερικής και εν τέλει σε αυτό που λέμε πολιτισμό. Το ταξίδι ολοκληρώνεται με κάποια μορφής αφήγηση είτε για το ίδιο το ταξίδι-οδοιπορικό, είτε για τον ταξιδιώτη-αφηγητή, είτε για τη μεταφορά της εμπειρίας μέσα από το λόγο ή την εικόνα.

Οι άνθρωποι στην αρχαιότητα ταξίδευαν συνήθως με τα πόδια. Το άλογο εξημερώθηκε το 4500 π.Χ. και μετά το 3000 π.Χ., ξεκινώντας από τις στέπες της Ρωσίας και της Ουκρανίας, αρχίζει να χρησιμοποιείται ως μεταφορικό μέσο. Ο άνθρωπος και το ζώο χρειάζονται μονοπάτι. Έτσι, έχουμε μαρτυρία, ότι γύρω στο 2100 π.Χ. ένας Σουμέριος αξιωματούχος που μετέφερε ένα μήνυμα-εντολή, μπορούσε να καλύψει μόνο σε μία μέρα (πήγαινε-έλα) ανάμεσα σε δύο πόλεις που απείχαν 160 χιλιόμετρα μεταξύ τους, που σημαίνει ότι υπήρχε δρόμος αμαξιτός.

Οι άνθρωποι συνήθως ταξίδευαν για δουλειές, δικές τους ή του κράτους (for business), για την υγεία τους (ιατρικός και ιαματικός τουρισμός), για προσκύνημα σε ιερά και μαντεία (θρησκευτικός τουρισμός), για αγώνες (αθλητικός) και σπανιότερα για να δουν τον κόσμο (τουρισμός διακοπών και περιηγήσεων). Δηλαδή, για τους ίδιους ακριβώς λόγους που ταξιδεύουν και σήμερα.

Η έννοια των διακοπών υπάρχει στους αρχαίους Έλληνες, αλλά κυρίως στους Ρωμαίους, όπως μας διαβεβαιώνει ο Κικέρων. Οι Ρωμαίοι της καλής κοινωνίας έφευγαν την άνοιξη ή στην αρχή του καλοκαιριού για τις εξοχικές τους επαύλεις (Peregrinatio). Η ανάπτυξη των ταξιδιών συντελέστηκε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στο πλαίσιο της τότε παγκοσμιοποίησης που είχε προκύψει από την λεγόμενη Pax Romana. Οι ρωμαϊκοί δρόμοι έπαιξαν καταλυτικό ρόλο, όπως σήμερα οι χαμηλού κόστους αεροπορικές εταιρίες, καθώς ήταν ένα μεγάλης σημασίας επίτευγμα, ένα θαύμα τεχνικής και οργάνωσης, που λειτούργησε και σαν δίκτυο αλλαγής και νέων ιδεών, το οποίο κράτησε για αιώνες την αυτοκρατορία ενωμένη και ισχυρή.

Όταν η αυτοκρατορία διαλύθηκε σε μικρότερα κράτη, τα βασίλεια δεν είχαν το χρήμα και την οργάνωση να συντηρήσουν τους δρόμους και το μεγάλο ρωμαϊκό οδικό δίκτυο κατέρρευσε. Ονομαστοί οδικοί άξονες ήταν η Αππία Οδός (regina viarum) από Ρώμη μέχρι το Μπρίντιζι που ήταν το ανατολικό λιμάνι, η Φλαμινία Οδός από τη Ρώμη μέσω των Αππένινων στο Φάνο, στην Αδριατική, η Αιμιλία Οδός που ένωσε την Φλαμινία με την Πιατσέντζα και το Μιλάνο, και η Αυρηλία Οδός που ένωσε τη Ρώμη με τη Γένοβα.

Αεροπορικά ταξίδια… με πλοίο

Τα ταξίδια στην ξηρά ήταν πολύ χρονοβόρα. Πρώτον, γιατί οι ταξιδιώτες κουβαλούσαν πολλά μπαγκάζια και δεύτερον, γιατί συνήθως ταξίδευαν είτε πεζοί, είτε με άμαξες που πήγαιναν με βηματισμό. Ένα ταξίδι Ιταλία-Ισπανία δια της ξηράς ήθελε ένα μήνα. Γι’ αυτό και οι αρχαίοι “τρελαίνονταν” στην κυριολεξία με την ταχύτητα. Και ταχύτητα πρόσφερε μόνο η θάλασσα. Τα θαλάσσια ταξίδια γίνονταν από τον Μάιο έως τον Οκτώβριο, για να μπορούν οι ναυτικοί να βρίσκουν από τη θέση τους από τον ήλιο τη μέρα και από τη θέση των άστρων τη νύχτα και έτσι, να χαράσσουν την πορεία τους.

Αλλά ήταν ένας ακόμη λόγος που τα θαλασσινά ταξίδια γίνονταν κυρίως το καλοκαίρι και αυτός ήταν τα μελτέμια. Τα ιστιοφόρα της αρχαιότητας είχαν ένα τετράγωνο πανί και σύμφωνα με τις γραπτές μαρτυρίες έκαναν Μεσσήνη-Αλεξάνδρεια σε επτά μέρες ή Ρώμη-Αλεξάνδρεια σε δέκα μέρες, ενώ από την ξηρά χρειάζονταν τουλάχιστον δύο μήνες.

Αυτά λοιπόν τα χρονοβόρα ταξίδια απαιτούσαν και πολλές αποσκευές, είτε ταξίδευε κανείς από την ξηρά, είτε με πλοίο στη θάλασσα. Μέχρι και τον 19ο αιώνα, οι ταξιδιώτες κουβαλούσαν μαζί τους πολλά πράγματα, ρούχα, σκεύη μαγειρικής, σκηνές, στρώματα, παπλώματα και χρειάζονταν προσωπικό για να τα κουβαλούν….

Όλα αυτά τα θαυμαστά για το ταξίδι στην αρχαιότητα, μας εξιστορεί σε ένα καταπληκτικό ογκώδες βιβλίο του, ο καθηγητής κλασικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης Lionel Casson, “Το ταξίδι στον αρχαίο κόσμο”, μια έκδοση του ΜΙΕΤ (1996), όπου μεταξύ άλλων μας πληροφορεί ότι η Ελλάδα του 13ου π.Χ. αιώνα είχε καλύτερο οδικό σύστημα, παρά στον 3ο.

Κρατικοί απεσταλμένοι και ταχυδρόμοι, καραβάνια εμπόρων, ποταμίσιες μεταφορές, ταξίδια με γαϊδούρια ή άρματα, διασχίζουν τις χώρες και τα βασίλεια της αρχαιότητας. Οι απεσταλμένοι, εφοδιασμένοι με διαταγή μετακίνησης, διανύουν μεγάλες αποστάσεις για να μεταφέρουν τις εντολές της εξουσίας. Δικαιούνται ημερήσιες μερίδες φαγητού. Δημιουργούνται συστήματα με κρατικούς ξενώνες στη Μεσοποτομία, αν και ο παλαιότερος που διασώζεται βρίσκεται στην Κρήτη και είναι του 1500 π.Χ. Οι ξενώνες και τα πανδοχεία δέχονται και ιδιώτες ταξιδιώτες.

Ο αρχαίος τουρισμός

Το παραδοσιακό πανδοχείο, στον ελληνικό κόσμο, ήταν μια τετράγωνη ή στενόμακρη αυλή όπου έμεναν τα ζώα να πιουν και να ξεκουραστούν, με δωμάτια για τους πελάτες γύρω γύρω, τύπος που υιοθετήθηκε σε ολόκληρη τη Εγγύς Ανατολή. Στα πανδοχεία της Μεσοποταμίας γεννιέται το δεύτερο και το τρίτο αρχαιότερο γυναικείο επάγγελμα, της ταβερνιάρισσας και της προαγωγού, μας πληροφορεί ο Casson, ο οποίος επισημαίνει ότι ο νόμος του Χαμουραμπί απαγόρευε τη νοθεία της μπίρας (από κριθάρι) και του κρασιού (από χουρμάδες).

Οι Πέρσες τελειοποιούν τα συστήματα ασφαλούς επικοινωνίας των Ασσύριων, εναλλάσσοντας τους αγγελιαφόρους σε κάθε σταθμό. Οι Πέρσες κατασκευάζουν την περίφημη Βασιλική Οδό που ξεκινούσε από τις Σάρδεις και έφτανε στα Σούσα (2500 χιλιόμετρα). Οι αυτοκρατορίες και τα μεγάλα διοικητικά συστήματα έφτιαχναν τους δρόμους για το σύστημα και μέσα από αυτά βοήθησαν και την ανάπτυξη του εμπορίου και του ταξιδιού.

Γύρω στο 1500 π.Χ. καταγράφονται οι πρώτοι πραγματικοί τουρίστες στην Αίγυπτο που επισκέπτονται τις πυραμίδες από περιέργεια ή για διασκέδαση, για να θαυμάσουν τα αξιοθέατα και χαράσσουν τα μηνύματά τους στους τοίχους των ιερών. Περισσότερα από 2100 ακιδογραφήματα από περιηγητές έξι αιώνων διασώζονται στους υπόγειους τάφους των Φαραώ στην Κοιλάδα των Βασιλέων και μαρτυρούν πως πρόκειται για τουρίστες με τη σύγχρονη έννοια, που συνήθως ταξίδευαν οικογενειακώς…

Από την πυξίδα στον τουρισμό 

13 Ιουλίου 2020 – Στην ουσία, από τα αρχαία χρόνια και μέχρι την ανακάλυψη της πυξίδας τα ταξίδια γίνονταν περίπου με τον ίδιο τρόπο. Η πυξίδα έφερε τις ανακαλύψεις των νέων κόσμων, καθώς επέτρεψε στους εξερευνητές να ανοιχτούν πέρα από τις καιρικές συνθήκες προς το άγνωστο. Οι μεγάλες αυτές αλλαγές στο ταξίδι, οι ανακαλύψεις, η παράκαμψη του “δρόμου του μεταξιού”, οι νέοι ήπειροι προκάλεσαν τεράστιες πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις.

Οι ανακαλύψεις σηματοδοτούν το τέλος του Μεσαίωνα και την έναρξη της Αναγέννησης. Η δεύτερη μεγάλη επανάσταση στο ταξίδι συντελείται τον 19ο αιώνα με το ατμόπλοιο και το τρένο και η τρίτη, με την είσοδο στον 20ο αιώνα, με το αυτοκίνητο και το αεροπλάνο. Οι δυνατότητες που έδωσαν τα νέα μέσα μεταφοράς έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην εκμετάλλευση των νέων χωρών και στην εδραίωση της αποικιοκρατίας.

Στη δεκαετία του 1960 συνέβη, ωστόσο, μια μεγάλη αλλαγή στη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο: από τη μια, η οικονομική ανάπτυξη και η αλματώδης πρόοδος στις μεταφορές έδωσε τη δυνατότητα σε όλο και περισσότερους ανθρώπους να ταξιδέψουν μακριά απ’ τον τόπο τους και το ταξίδι, που ήταν κάποτε προνόμιο των λίγων, μεταλλάχτηκε σε τουρισμό και σε sight-seeing προσιτό σχεδόν στους πάντες. Από την άλλη, η τηλεόραση, ο κινηματογράφος, τα περιοδικά και η εκπαίδευση έφεραν εικόνες και πληροφορίες απ’ όλο τον κόσμο μέσα σε κάθε ανθρώπου το σπίτι.

Η διάθεση και η ανάγκη για απόδραση δεν έλειψε βέβαια ποτέ. Ο Μισέλ Ουελμπέκ γράφει σχετικά: «Με το που βρίσκουν λίγες μέρες ελεύθερες, οι κάτοικοι της δυτικής Ευρώπης βιάζονται να βρεθούν στην άλλη άκρη του κόσμου, διασχίζουν αεροπορικώς τον μισό πλανήτη και συμπεριφέρονται σαν δραπέτες». Δημιουργήθηκε, όμως, η εντύπωση πως, αφού όλα είναι ήδη γνωστά, λίγα πράγματα έχει πια να προσφέρει η ταξιδιωτική λογοτεχνία στον σημερινό αναγνώστη.

Οι μεγάλες αλλαγές που επέφερε η παγκοσμιοποίηση μετά την πτώση του Τείχους στην διεθνή οικονομία, στην φιλελευθεροποίηση του εμπορίου και το άνοιγμα των αγορών, αλλά και των “απαγορευμένων” χωρών, προκάλεσαν ένα νέο παγκόσμιο τσουνάμι ταξιδιωτών, στελέχη επιχειρήσεων, businessmen, τραπεζίτες, χρηματιστές, ποδοσφαιριστές, φίλαθλοι, καλλιτέχνες, φοιτητές, δημοσιογράφοι, επιστήμονες, τουρίστες ταξιδεύουν ακατάπαυστα. Κινέζοι, Ινδοί, Κορεάτες τουρίστες υποκαθιστούν τους δυτικούς που τους είχε τσακίσει η χρηματο-οικονομική κρίση του 2008.

Κοινωνίες σε κίνηση

Υπολογίζεται ότι προ κορονοϊού καθημερινά τρία και πλέον εκατομμύρια άνθρωποι επιβιβάζονται πάνω σε ένα αεροπλάνο για να πάνε σ΄ ένα κοντινό ή μακρινό προορισμό. Δηλαδή, 1,4 δισεκατομμύρια άνθρωποι μετακινούνται με αεροπλάνο το χρόνο. Μόνο στις ΗΠΑ υπολογίζονται 700 εκατομμύρια επιβάτες τον χρόνο (εσωτερικού και εξωτερικού). Ενδεχομένως κάποιοι να έχουν δει την ταινία με τον Τζορτζ Κλούνι Up to the sky που υποδύεται ένα στέλεχος επιχειρήσεων, το οποίο δεν έχει διαμέρισμα γιατί ταξιδεύει συνεχώς.

Οι χώρες και οι πόλεις ανταγωνίζονται σκληρά για να κερδίσουν την προτίμηση των ταξιδιωτών, για business, για ψυχαγωγία, για τουρισμό, για κουζίνα, για night life. Το Λονδίνο κοιμίζει έστω και για μια βραδιά 27 εκατομμύρια επισκέπτες το χρόνο. Η τουριστική βιομηχανία και οι μεταφορές αλλάζουν εξελίσσονται και παρέχουν υπηρεσίες όλο και πιο φθηνές για τους πολλούς. Όλη αυτή η κίνηση δημιουργεί τζίρους δισεκατομμυρίων δολαρίων. Στις ΗΠΑ είναι της τάξεως των 300 δισεκατομμυρίων το χρόνο και 100 εκατομμύρια θέσεις εργασίας συνδέονται με δουλειές που σχετίζονται με το ταξίδι.

Σήμερα, λοιπόν, το ταξίδι είναι φθηνό. Ακόμη και πιο απρόσιτος προορισμός, αν είναι όνειρο ζωής, είναι εφικτός για όλο και περισσότερους ανθρώπους. Ζούμε στην εποχή του μαζικού τουρισμού και του all inclusive με τουρίστες που κάνουν διακοπές σε κλειστά συστήματα, με αποτέλεσμα να τους διαφεύγει η χώρα που επισκέπτονται. Ή επιτελούν μικρές αποδράσεις (long weekends) σε μια προσπάθεια να αποφορτιστούν από την ένταση της πόλης.

Το ταξίδι για τον ταξιδευτή

Υπάρχει και μια άλλη διάσταση του σύγχρονου τουρισμού. Η αρνητική οικολογική επίπτωση του τουρισμού είναι ανησυχητική. Όπως άλλωστε και η αρνητική επίδρασή του πάνω σε παραδοσιακές κοινωνίες. Η διαφθορά, η πορνεία, η πορνεία των ανηλίκων, τα ναρκωτικά και το αλκοόλ αποσαθρώνουν παραδοσιακές κοινωνίες που ακόμη λίγες δεκαετίες πριν είχαν διατηρήσει τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους, που κατέλυσε η “επιδρομή” των τουριστών (Αλάσκα, Αφρική, Ειρηνικός, Ινδονησία, Φιλιππίνες κ.ά.).

Το ταξίδι για τον ταξιδευτή είναι κάτι πιο περίπλοκο από τις διακοπές και την αναψυχή. Είναι αναζήτηση και ανακάλυψη. Το ταξίδι είναι με τα πόδια, με άλογο, με μοτοσικλέτα, με αεροπλάνο, με αυτοκίνητο, με τρένο, με καράβι, με βάρκα, με οτιδήποτε και οπουδήποτε. Είναι ανακάλυψη των τόπων, των ανθρώπων, των πόλεων, της φύσης, των καταστάσεων, των ορίων, του εαυτού του.

Στο ταξίδι ανακαλύπτεις φυλές, γλώσσες, ήθη, έθιμα, μουσικές, κουζίνες. Το ταξίδι είναι πληροφορία, είναι ιστορία, είναι γεωγραφία, είναι ο καιρός, είναι οργάνωση, είναι λαογραφία, είναι ζώα, βουνά, ποτάμια, θάλασσες, μουσεία. Είναι βίωμα, είναι νοσταλγία, είναι ταξίδι προς τους τόπους της φαντασίας. Το ταξίδι είναι τα πάντα, είναι η ίδια η ζωή στην πιο ζωηρή και περιπετειώδη έκφανσή της.

Ο ταξιδιώτης και η τέχνη των ανοιχτών ματιών 

28 Ιουλίου 2020 – Το ταξίδι είναι τέχνη! Το αποδεικνύει πειστικά ο φιλόσοφος της εποχής μας Αλαίν ντε Μποττόν στο βιβλίο του “Η τέχνη του ταξιδιού” (εκδ. Πατάκη, 2002), στο οποίο εκτιμά το ταξίδι ως ένα από τα πλέον συναρπαστικά πράγματα της ζωής. Το ταξίδι για τον Μποττόν ξεκινάει από κάποιο ερέθισμα, μια φωτογραφία, ένα βιβλίο, μια αφήγηση κάποιου φίλου, περνά στην ονειροπόληση και στην εσωτερική προετοιμασία, στη μελέτη, στον σχεδιασμό του ταξιδιού και στην οργάνωση και στην πραγματοποίησή του.

Ο Μποττόν μας ξεναγεί σε όλα εκείνα που μας προσφέρουν απόλαυση ή απογοήτευση, καθώς ταξιδεύουμε. Ο καιρός, τα αεροδρόμια, τα μπαρ των ξενοδοχείων, τα ειδύλλια των διακοπών, τα ενδιαφέροντα έθιμα, τα τοπία που προσφέρουν έμπνευση. Αυτά φυσικά προ κορονοϊού και καραντίνας… αυτά που ελπίζουμε να επανακατακτήσουμε σύντομα.

Ο Μποττόν καταθέτει και κάποιες ιδέες για το πώς μπορούμε να αντλήσουμε μεγαλύτερη ευχαρίστηση από το ταξίδι, ανοίγοντας περισσότερο τα μάτια μας για την πρόσκτηση της ομορφιάς. Έχει ένα ολόκληρο κεφάλαιο σχετικά «με την τέχνη που ανοίγει τα μάτια μας». «Η αίσθηση του ωραίου, γράφει, που μας δίνει ένας τόπος φαίνεται να γεννάται άμεσα και αυθόρμητα μέσα μας – με τον ίδιο τρόπο που προκύπτει η αίσθηση του κρύου από το χιόνι και της γλύκας από τη ζάχαρη».

Ο Μποττόν αποδίδει καθοριστική σημασία στην εικαστική παιδεία και κάνει μια εκτενή αναφορά στην περίοδο που ο Βαν Γκογκ έζησε στην Προβηγκία (Αρλ 1889, 15 μήνες, 200 πίνακες, 100 σκίτσα και 200 επιστολές) όπου, μεταξύ άλλων, ζωγράφισε ελαιόδεντρα. Γράφει λοιπόν ο Μποττόν ότι «ορισμένα μέρη μπορεί να τα παραβλέπουμε, γιατί ακριβώς τίποτε δεν μας έχει προτρέψει να αντιληφθούμε την αξία τους και να τα εκτιμήσουμε, ίσως ακόμη και επειδή, για κάποιο τυχαίο λόγο, μας προκαλούν αρνητικούς συνειρμούς και μας κάνουν να τα απορρίπτουμε. Αν όμως τα λιόδεντρα μας φαίνονται αδιάφορα, η εντύπωσή μας ενδεχομένως βελτιώνεται στην περίπτωση που στρέψουμε την προσοχή μας στο ασημί των φύλλων τους, ή στη δομή των κλαδιών τους».

Η τέχνη λοιπόν ανοίγει τα μάτια και κάνει την απόλαυση του ταξιδιού πιο μεγάλη. Και είναι καιρός, τώρα, στην “ανάπαυλα” της πανδημίας να ξανασκεφτούμε το ταξίδι αυτό καθαυτό πέρα από τον τουρισμό του shopping και του κλικ στη φωτογραφική μηχανή του κινητού. Οι περισσότεροι πια βγάζουν φωτογραφίες μπροστά σε ένα αξιοθέατο αντί να το “κοιτάξουν” και να το “κατεβάσουν” στον σκληρό δίσκο των αναμνήσεων και της εμπειρίας.

Η τέχνη του ταξιδιού είναι εν τέλει όλη η διαδικασία διεύρυνσης της εμπειρίας και οι νέες τάσεις σε παγκόσμιο επίπεδο στρέφονται προς αυτή την κατεύθυνση, εγκαταλείποντας το περιβόητο all inclusive, όπου τα πάντα προσφέρονται στο χέρι. Ο τουρισμός της ακινησίας αντικαθίσταται με τον τουρισμό της εμπειρίας, όπου κι εκεί υπάρχουν οι “έτοιμες εμπειρίες” που προσφέρονται κι αυτές που αναζητούνται από τον ίδιο τον ταξιδιώτη.

Η επιστροφή στην αγνότητα του ταξιδιού – Τουρίστες και πλάνητες

10 Αυγούστου 2020 – Ο ταξιδιώτης ταξιδεύει. Είτε πραγματικά, είτε με το νου. Οι περισσότεροι θέλουμε να ταξιδεύουμε. Να ταξιδεύουμε όλο και πιο πολύ, για να γνωρίσουμε τον κόσμο και μέσα από αυτόν τον εαυτό μας, αλλά και τους άλλους. Η συνάντηση με το άλλο, το καινούργιο, το απρόσμενο είναι που μας ωθεί στην αφήγηση της εμπειρίας.

Αυτή η διάσωση της ταξιδιωτικής εμπειρίας είναι μια εσωτερική υπόθεση που συχνά, για να μην πούμε σε κάθε περίπτωση, χρειάζεται να κοινοποιηθεί, να μεταδοθεί, να διασωθεί. Παλιά ήταν οι γκραβούρες των ταξιδιωτών, αργότερα τα σκίτσα και οι ακουαρέλες, μετά οι cart postal, οι επιστολές, οι φωτογραφίες, οι βιντεοκάμερες και τώρα τα κινητά τηλέφωνα που τραβάνε φωτογραφίες 8 megapixel και ολιγόλεπτα βίντεο…

Ο Πολωνός κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman ξεχωρίζει τους ανθρώπους της μετανεωτερικής εποχής μας σε δύο μεγάλες ομάδες: τους τουρίστες και τους πλάνητες, διευκρινίζοντας ότι «οι τουρίστες και οι πλάνητες είναι μεταφορείς της σύγχρονης ζωής», γιατί «μπορεί να είναι κανείς (και συχνά όντως είναι) τουρίστας ή πλάνητας χωρίς καν να ταξιδεύει σωματικά» (Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος /συγγραφέας).

Ως τουρίστες ορίζει ο τους ανθρώπους που ξεκινάνε τα ταξίδια τους με δική τους επιλογή και με τη δυνατότητα ανά πάσα στιγμή να επιστρέψουν στο σπίτι τους, ενώ οι πλάνητες είναι όσοι βρίσκονται σε κίνηση επειδή κάποια δύναμη τους ξερίζωσε απ’ τον τόπο τους και τους έσπρωξε στην περιπλάνηση. Αξίζει, αν μη τι άλλο, να συγκρατήσουμε από τη διάκριση αυτή την κεντρική θέση που δίνει στην περιπλάνηση ο Bauman, θεωρώντας ότι το ταξίδι νοηματοδοτεί κάθε διάσταση της ανθρώπινης κατάστασης.

Βεβαίως, υπάρχουν εξαιρέσεις, όπως κάποιες φυλές που ζουν στη ζούγκλα του Αμαζονίου, ή στα βάθη της Αφρικής, που απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Άλλωστε, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι, ακόμη και σε σύγχρονες κοινωνίες, ακόμη και στην αμερικάνικη, δεν ταξιδεύουν και μένουν ερμητικά κλεισμένοι, από δική τους εσωτερική επιλογή, σε ένα τόπο.

Ο ταξιδιώτης της πολυθρόνας

Στα μέσα της δεκαετίας του ’60, όταν πήγαινα στις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού (προ τηλεόρασης), είχε πέσει στα χέρια μου, ένα μικρό βιβλιαράκι με κίτρινο εξώφυλλο και τίτλο “Ταξίδια στις πέντε ηπείρους”, το οποίο έπαιξε, πιστεύω, καταλυτικό ρόλο στην διαμόρφωσή μου. Με έκανε ονειροπόλο… μαζί με το θέατρο της Κυριακής, της Δευτέρας και της Τετάρτης.

Στην ουσία, στην εποχή μας οι περισσότεροι ξεκινάμε ως φανταστικοί ταξιδιώτες μέσα από κάποιο βιβλίο που κινητοποιεί την φαντασία μας. Είναι αυτό που λένε χαριτωμένα οι Αγγλοσάξωνες armchair travelers (ταξιδιώτες της πολυθρόνας ή voyageur immobile) και στην πορεία της ζωής καταφέρνουμε να γίνουμε, μικροί ή μεγάλοι, ταξιδιώτες ή στη χειρότερη περίπτωση απλοί τουρίστες.

Διότι, άλλο ταξιδιώτης ή ταξιδευτής (ταξιδιάρης) και άλλο τουρίστας, όπως είπαμε ήδη. Ο ταξιδιώτης της πολυθρόνας είναι αυτός που θα διαβάσει την αφήγηση μιας ταξιδιωτικής εμπειρίας, ή θα δει ένα ντοκιμαντέρ στην τηλεόραση, ή στις πλατφόρμες για τόπους μακρινούς, εξωτικούς και θα ονειρευτεί με τα μάτια ανοιχτά.

Δύο παράξενοι ταξιδιώτες

Ο Αλαίν ντε Μποττόν, κλείνοντας το βιβλίο του αναφέρεται σε δύο παράξενους ταξιδιώτες. Ο ένας είναι ο Γάλλος Ξαβιέ ντε Μαίστρ που έγραψε το “Ταξίδι στο δωμάτιό μου” (1790) και αργότερα το “Νυχτερινή εξόρμηση στο δωμάτιό μου” (1798) και ο άλλος, ο Γερμανός Αλεξάντερ φον Χούμπολτ που ταξίδεψε από το 1799 έως το 1804 σε ένα μεγάλο μέρος της Νότιας Αμερικής και έγραψε το “Ταξίδι στις παρά τον Ισημερινό επικράτειες της Νέας Ηπείρου”.

Ο Ξαβιέ ντε Μαιστρ με το ταξίδι στο δωμάτιό του δεν είχε σκοπό να απαξιώσει τα ταξίδια των μεγάλων ταξιδευτών, άλλωστε και ο ίδιος θα κάνει πολλά συναρπαστικά ταξίδια. Φόρεσε λοιπόν τις πυτζάμες του, κλείδωσε την πόρτα, και καθισμένος στον καναπέ, άρχισε να κρυφοκοιτάζει το κρεβάτι του. Νιώθει ευγνωμοσύνη για τις νύχτες που έχει περάσει σε αυτό, καμαρώνει για τα σεντόνια του… Στο αλληγορικό αυτό ταξίδι, ο ντε Μαιστρ φαίνεται να υποδηλώνει ότι η απόλαυση που αντλούμε στα ταξίδια μας εξαρτάται μάλλον από τη νοοτροπία με την οποία ταξιδεύουμε, παρά τον εκάστοτε προορισμό μας.

«Αν καταφέρουμε να ζήσουμε με τη νοοτροπία του ταξιδιώτη στον τόπο διαμονής μας, είναι πιθανό ότι θα βρίσκαμε το μέρος αυτό εξίσου ενδιαφέρον με τα ορεινά μονοπάτια ή τις ζούγκλες της Νοτίου Αμερικής, όπου ο Χούμπολτ σε κάθε βήμα του έβλεπε μια νέα πεταλούδα». Και αναρωτιέται ο Μποττόν: «Ποια λοιπόν είναι η νοοτροπία του ταξιδιώτη; Κύριο χαρακτηριστικό της μπορεί να θεωρηθεί η δεκτικότητα. Στα νέα μέρη φερόμαστε με ταπεινοφροσύνη…».

Αυτή είναι μια κρίσιμη παρατήρηση για τον ταξιδιώτη και συγγραφέα. Ο σεβασμός προς τον πολιτισμό, ή ακόμη και τις ιδιοτροπίες του Άλλου, αντικατοπτρίζει και το δικό μας πολιτισμό. Ταξίδι κάνουμε, όχι εισβολή. Συνεπώς το πώς προσερχόμαστε στη χώρα του Άλλου είναι ζήτημα κουλτούρας και χαρακτήρα. Ο ταξιδιώτης, αυτός που αναζητά τη στενή επαφή τρίτου τύπου, προφανώς πρέπει να αντιμετωπίσει τον Άλλο χωρίς υπεροψία, με ανοιχτό μυαλό και καθαρή ψυχή. Έτσι συντελείται η πραγματική επαφή, έτσι χτίζεται η αλληλοκατανόηση και ο ενεργητικός αλληλοσεβασμός.

Πληκτική καθημερινότητα

Ο Χούμπολτ έχει άλλη οπτική. «Εκείνο που με κέντριζε να συνεχίσω ήταν η αβέβαιη λαχτάρα να μεταφερθώ από την πληκτική καθημερινότητα σε ένα κόσμο θαυμαστό». Κατά τον Μποττόν, ο ντε Μαιστρ επιχειρεί να αναπροσδιορίσει την “πληκτική καθημερινότητα” σε αντιδιαστολή με ένα “θαυμαστό κόσμο”. Ο ντε Μαίστρ δεν θα προέτρεπε τον Χούμπολτ να μην πάει στη νότιο Αμερική, αλλά να ανακαλύψει τα θαυμαστά της πόλης του το Βερολίνο.

Και καταλήγει με μια σκέψη του Φρειδερίκου Νίτσε που ήξερε τα γραπτά του ντε Μαίστρ και ο οποίος πέρναγε πολύ χρόνο κλεισμένος στο δωμάτιό του. «…Νοιώθει κανείς τελικά τον πειρασμό να χωρίσει την ανθρωπότητα σε μια μειοψηφία εκείνων που ξέρουν πως να κάνουν πολλά από λίγα και σε μια πλειοψηφία εκείνων που ξέρουν πώς να κάνουν λίγα από πολλά».

Το πώς ταξιδεύουμε, λοιπόν, μας αντικατοπτρίζει και αυτό αντικατοπτρίζεται στο πώς γράφουμε γι’ αυτά που είδαμε και καταλάβαμε. Ο πραγματικός ταξιδευτής λειτουργεί πολυεπίπεδα, ανοιχτός σαν ρεπόρτερ, παρατηρητικός και στοχαστικός σαν ανθρωπολόγος, ειλικρινής σαν αφηγητής. Για να μπορεί να είναι όλα αυτά πρέπει να φύγει διαβασμένος (γεωγραφία, ιστορία, σύγχρονη γεωπολιτική, κουλτούρα, μερικές φράσεις στη γλώσσα της χώρας που επισκέπτεται, ξέρει τους χάρτες, ξέρει και μπορεί…).

Υπάρχουν και οι αδίστακτοι ταξιδιώτες, αυτοί που επιλέγουν να ωθήσουν τις καταστάσεις στα όριά τους. Δεν επιλέγουν απλώς την περιπέτεια, χαράσσουν πορείες που υπερβαίνουν τη λογική του extreme sport που δοκιμάζουν περισσότερο το μυαλό και την ψυχή, παρά το σώμα… ή δοκιμάζουν σχέσεις, φιλίες… Αμαζόνιος, Κορδιλιέρα, Άνδεις, Ιμαλάια, Γκόμπι κ.ο.κ.

Πηγή: Extrapolation

Μοιραστείτε το...
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin
Pin on Pinterest
Pinterest
Email this to someone
email