Ο κινηματογράφος ο πιο βαθύς αναλυτής των ανισοτήτων*

του Μάκη  Ανδρονόπουλου

Κάθε Κοινωνική Σύγκρουση είναι πεδίο μάχης για τρεις αντίπαλες δυνάμεις: το Κατεστημένο, την Αντιπολίτευση που αποζητά την ανατροπή της ισχύουσας Τάξης και την αντικατάστασή της με μια δικής της, καθώς και μια τάση προς την αύξηση της Κοινωνικής Εντροπίας, την οποία γεννά κάθε Κοινωνική Σύγκρουση και η οποία, στο πλαίσιο αυτό, είναι δυνατόν να γίνει αντιληπτή ως η δύναμη του Χάους.

Γκρέγκορ Μάρκοβιτς

Ας ξεκινήσουμε σκληρά, όπως άλλωστε σκληρές είναι και οι ανισότητες. Οι αριθμοί υπάρχουν για να μεταποιούν τις δραματικές καταστάσεις της κοινωνικής και πολιτικής  ζωής σε ουδέτερα, απόμακρα προς επίλυση τεχνικά προβλήματα, αποστασιοποιημένα από την απόγνωση και την τραγωδία των ανθρώπων. Ο πολίτης-τηλεθεατής ακούει τους αριθμούς και βλέπει τις κάρτες με αυτούς στις βραδινές ειδήσεις με τον ίδιο αποστασιοποιημένο  τρόπο που βλέπει  τα πλάνα από μια εκτυλισσόμενη πολεμική επιχείρηση στη Μέση Ανατολή ή μια οικολογική καταστροφή σε μέρη μακρινά. 

Παράδειγμα: Ο ΟΑΕΔ έχει 155.000 μακροχρόνια ανέργους, οι οποίοι επιχορηγήθηκαν με 400 ευρώ το Πάσχα. Πόσες πραγματικότητες κρύβονται πίσω από αυτά τα δύο νούμερα; Οι «μακροχρόνια άνεργοι» δεν είναι μόνο οι 155.000 του ΟΑΕΔ, αλλά πολλαπλάσιοι μέσα στο σύνολο του ενός και πλέον εκατομμυρίου ανέργων, γιατί ο όρος περιλαμβάνει περιορισμούς. Τα 400 ευρώ που πήραν για να κάνουν Πάσχα προφανώς δεν ήταν για το πασχαλινό τραπέζι, -άντε να πήραν καμιά χοιρινή-, ήταν για να πληρωθεί η ρυθμισμένη ΔΕΗ, το τηλέφωνο και το νερό…

Βέβαια, δεν πρέπει να δαιμονοποιούμε τους αριθμούς, φτάνει να ξέρουμε ότι πίσω από αυτούς κρύβονται δράματα, αλλά και μεγάλα πάρτι. Παράδειγμα, με την κρίση του κορονοϊού στις ΗΠΑ έχασαν τη δουλειά τους 30 εκατ. άνθρωποι, ενώ μέσα σε 32 μέρες καραντίνας, 600 κροίσοι κέρδισαν 434 δισ. δολάρια! (ΒΗΜΑ, 31/5/2020)

Δεν ακολουθεί εδώ κάποια οικονομολογική ανάλυση, αλλά μια μικρή εισαγωγή στο πολυδιάστατο ζήτημα των ανισοτήτων … οικονομικών, κοινωνικών, πολιτικών, εκπαιδευτικών, διατροφικών, ευκαιριών, μεταναστευτικό, κλιματική αλλαγή κ.ο.κ. πριν περάσουμε στον βαθύτερο αναλυτή  των ανισοτήτων που είναι ο κινηματογράφος. Τα έχει πει άλλωστε όλα ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί (Thomas Piketty) στο έργο του το “Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα” (2014) με το οποίο  ενέταξε στην σύγχρονη οικονομική σκέψη το ζήτημα των ανισοτήτων που προσλαμβάνουν  πλέον εκθετικό χαρακτήρα μετά από ένα αιώνα ανακατανομής  του συσσωρευμένου πλούτου.

Η παγκοσμιοποίηση που προκάλεσε η πτώση του σοβιετικού μπλοκ σε συνδυασμό με την αποϋλοποίηση των τίτλων, την απελευθέρωση της κίνησης του κεφαλαίου και τις δυνατότητες που έδωσαν οι λεωφόροι της πληροφορίας, οδήγησε στην τελευταία 20ετία του 20ου αιώνα σε μια μείζονα ανακατανομή πλούτου σε παγκόσμιο επίπεδο. Στην Κίνα δημιουργήθηκε μια στιβαρή μεσαία τάξη των 250 εκατ. με χιλιάδες εκατομμυριούχους. Ταυτόχρονα στη Δύση άρχισε η αποσάθρωση  των μεσαίων στρωμάτων, τάση που έλαβε δραματικές διαστάσεις  κατά και μετά την χρηματο-οικονομική κρίση του 2007-2008 και η οποία στην Ευρώπη προσέλαβε τη μορφή της κρίσης χρέους.

Πριν αρχίσουμε να καταδυθούμε στα ενδότερα των ανισοτήτων να κρατήσουμε μερικά νούμερα:

·         Το παγκόσμιο εισόδημα (ΑΕΠ) είναι γύρω στα 90 τρισεκ. δολάρια το χρόνο (πραγματική οικονομία). Το παγκόσμιο χρέος είναι στα 255 τρισεκ. δολάρια, ήτοι 283% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Γι΄αυτό μιλάμε για «οικονομίες  χρέους». Ταυτόχρονα, ο τζίρος των αγορών χρήματος και κεφαλαίου ξεπερνάει κατά πολύ τα 1.500 τρισεκ. δολάρια το χρόνο, δημιουργώντας μια απίστευτη φούσκα.

·         Κάπως έτσι, οι 2.153 δισεκατομμυριούχοι της υφηλίου διαθέτουν πλέον περισσότερα χρήματα από ότι το 60% του παγκόσμιου πληθυσμού. Η περιουσία του 1%, των πλουσιότερων πολιτών του κόσμου, αντιστοιχεί σε ποσό υπερδιπλάσιο του αθροιστικού πλούτου» των 6,9 δισεκατομμυρίων λιγότερο πλούσιων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. (Oxfam, 2020).

·         Οι 10 πλουσιότερες οικογένειες στον κόσμο γίνονται κάθε ώρα πιο πλούσιες κατά 4 εκατ. δολάρια.

·         Οι  οικονομικές  ανισότητες ήταν το κεντρικό θέμα στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός το 2017. Το Inclusive Growth and Development Report  ανέφερε ότι το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα μειώθηκε κατά 2,4% μεταξύ των ανθρώπων στις πλουσιότερες χώρες του κόσμου και ότι η ανάπτυξη σε αυτά τα έθνη επιβραδύνθηκε την περίοδο 2008-13. Σύμφωνα με τον σύνθετο δείκτη ανάπτυξης  IDI, οι ΗΠΑ κατέλαβαν την 29η θέση στις 30 ανισότητες καθαρού εισοδήματος, την 29η στην ανισότητα πλούτου και την 28η στο ποσοστό φτώχειας. Ωστόσο, οι ΗΠΑ κατέλαβαν την 4η θέση στο μέσο εισόδημα. 

Η κοινωνική διάσταση των ανισοτήτων

Σε αυτές τις συνθήκες, κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, όλες οι δυτικές αξίες –πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές, πολιτισμικές– αποδείχθηκαν κενές ουσιαστικού περιεχομένου ή τουλάχιστον  υποκριτικές, με αποτέλεσμα να προκαλούν πολυδιάστατες κρίσεις στις δυτικές κοινωνίες. Οι ταξικές αντιπαραθέσεις άρχισαν να αναμοχλεύονται και οι οικονομικο-πολιτικές ελίτ, προκειμένου να τις τιθασεύσουν, εγκαθιστούν τον  «καπιταλισμό της επιτήρησης».

Ο κοινωνικός γεωγράφος, Κριστόφ Γκιλλουί, στο βιβλίο του “NO SOCIETY-Το τέλος της μεσαίας τάξης της Δύσης” (Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2019), παραδίδει μία νέα προσέγγιση των κοινωνικών καταστάσεων μέσα από τη χωροταξία: τις μητροπόλεις των παγκοσμιοποιημένων ελίτ και της υποτακτικής τους υπαλληλίας από τη μια και των περιφερειών των παρηκμασμένων βιομηχανικών πόλεων και των μητροπολιτικών περιχώρων με τα διαλυμένα από τις κρίσεις μεσαία κοινωνικά στρώματα από την άλλη. Πρόκειται για μια προσέγγιση που υποστηρίζεται από λεπτομερή ανάλυση των ανισοτήτων όπως εκφράζονται στον χώρο, και η οποία θυμίζει έντονα την τάξη του παλιού καθεστώτος  με τα κάστρα των φεουδαρχών.Στην ουσία, ο Γκιλλουί παραδίδει ένα καλοδουλεμένο φρέσκο αναλυτικό εργαλείο και ταυτόχρονα καθορίζει τα πεδία των επερχόμενων κοινωνικών συγκρούσεων. Θεωρεί ότι η πολιτική τάξη δεν απευθύνεται πια στην κοινωνία, αλλά σε μερίδια της αγοράς, γεγονός που οδηγεί στην κατάρρευση της έννοιας του “κοινού καλού”  και στην εγκατάλειψη της “κοινής γλώσσας”, ενώ ταυτόχρονα απανταχού στη Δύση εφαρμόζεται η τεχνική της δαιμονοποίησης των απόψεων. Η διάλυση των μεσαίων στρωμάτων που εγγυόντουσαν την κοινωνική ενότητα και τις δημοκρατικές αξίες, οδήγησε  στην κατάρρευση των προτύπων ενσωμάτωσης. Η αναφορά στον Γκιλλουί αποβλέπει στο να συγκρατήσουμε τις έννοιες της «γκετοποίησης  του χώρου» και την πλήρη «αποστασιωποίηση των ελίτ» από τις κοινωνίες.

Δύο Ασιάτες σκηνοθέτες αποκαλύπτουν…

Αν το σινεμά είναι η εμπροσθοφυλακή  του τρέχοντος πολιτισμού, με την έννοια ότι ενσωματώνει όλες τις τέχνες μαζί με τον λόγο και τη σκέψη αφ΄ενός και αφ΄ετέρου  φθάνει στους πάρα πολλούς, τότε είναι μάλλον αυτονόητο ότι δεν υπάρχει καλύτερο και διεισδυτικότερο μέσο για την «βιωματική» αποκάλυψη των ανισοτήτων για εκείνους που δεν τις βιώνουν και τις παραβλέπουν ή τις αγνοούν.

Δύο Ασιάτες βραβευμένοι σκηνοθέτες, ο Ιάπωνας Χιροκάζου Κόρε-Έντα που πήρε το 2018 τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Καννών με τους «Κλέφτες Καταστημάτων» και ο Νοτιοκορεάτης Μπονγκ Τζουν-χο που την επόμενη χρονιά πήρε το ίδιο βραβείο με τα «Παράσιτα» έδειξαν τις ανισότητες σε όλες τους τις διαστάσεις με τέτοιο καθηλωτικό και αποκαλυπτικό τρόπο που στο τέλος επηρέασαν την πολιτική.

Στα «Παράσιτα», μια 4μελής οικογένεια ζει σε ένα άθλιο ημιυπόγειο και αφήνει τα παράθυρα ανοιχτά όταν ο Δήμος απολυμαίνει την γειτονιά για να απολυμανθούν και οι ίδιοι, καθώς οι περαστικοί συνηθίζουν να ουρούν μπροστά στα παράθυρά τους. Κλέβουν ίντερνετ και ζουν από μικροδουλειές  μέχρι που μέσα από μια συγκυρία ευκαιριών, με δόλο αντικαθιστούν το προσωπικό μιας πλούσιας οικογένειας που ζει σε ένα ντιζαϊνάτο σπίτι. Η δόλια αυτή αντικατάσταση επιτυγχάνεται χάριν  της εφευρετικότητας των δύο παιδιών της φτωχής οικογένειας. Ακολουθεί μια σειρά απίστευτων σεκάνς οι οποίες κινούνται μεταξύ καταιγιστικού θρίλερ και «μαύρης κωμωδίας» και  αγγίζουν  τα όρια του σουρεαλισμού. Οι σκηνές με την πλημύρα του υπογείου της φτωχής οικογένειας με το βόθρο της γειτονιάς που κορέστηκε από μια ισχυρή μπόρα, τα ανατρεπτικά επεισόδια στο μυστικό υπόγειο της βίλας, μέχρι τα αλλεπάλληλα φονικά στο πάρτι του φινάλε, ο Μπονγκ Τζουν-χο όχι μόνο καταγράφει τις ακρότητες των ανισοτήτων στο χώρο (η σύγκριση των δύο σπιτιών), όχι μόνο αποκαλύπτει την υποκρισία και τον κυνισμό των ελίτ, αλλά αναδεικνύει και ακόμη και τον ενδοταξικό «εμφύλιο» των λούπεν στρωμάτων που διεκδικούν την επιβίωση.  Δεν είναι τυχαίο λοιπόν μετά την αίσθηση που προκάλεσε η ταινία, η κυβέρνηση της Σεούλ αποφάσισε να ενισχύσει οικονομικά 1.500 νοικοκυριά που ζουν σε ημιυπόγεια διαμερίσματα, όπως στα «Παράσιτα», για να βελτιωθούν οι συνθήκες διαβίωσης τους με συστήματα θέρμανσης, κλιματιστικά, αφυγραντήρες, ανεμιστήρες, παράθυρα και συναγερμούς για πυρκαγιά (The Korean Herald).

Πιο βαθύς, ο Χιροκάζου Κόρε-Έντα απελευθερώνει με τους «Κλέφτες Καταστημάτων» την ανθρωπιά που έχει θάψει μέσα μας ο σύγχρονος πολιτισμός της καταναλωτικής μανίας και αποσυναισθηματικοποίησης της ζωής. Με συντριπτικό και αισθαντικό τρόπο κατέδειξε πως η χαρά της ζωής και η απροσποίητη ανθρωπιά μπορούν να αναβλύσουν μέσα στο τίποτε, στο περιθώριο της Ιστορίας και του πολιτισμού μας, σε μια υβριδική οικογένεια, σε μια οικογένεια εκτός συστήματος.

Κι εδώ ο χώρος είναι το μέτρο των ανισοτήτων. Οι μικροαπατεώνες που συναποτελούν την «οικογένεια» (δεν είναι συγγενείς εξ αίματος, αλλά συγγενείς εξ ανάγκης), ζουν ο ένας πάνω στον άλλο σε ένα κατάλοιπο του παρελθόντος, ένα γιαπωνέζικο λιλιπούτειο σπιτάκι με 1,5 τ.μ. αυλή. Οι κινήσεις τους μέσα σε αυτόν τον ελάχιστο χώρο είναι μια απίστευτη χορογραφία συνύπαρξης και δημιουργικής ανοχής, διατηρώντας ο καθένας την αυτονομία του. Ζουν στο τώρα με τη στωικότητα της επίγνωσης του θανάτου, μέσα από την οποία αντλούν τη δύναμη να ακυρώνουν το χρόνο. Ο Κόρε-Έντα κομίζει ένα μήνυμα οικουμενικό, κοσμικό, πολιτικό, οικολογικό μιας νέας συγκατοίκησης του ετερόκλητου μίγματος ανθρώπων και προελεύσεων που συγκροτεί η τρέχουσα παγκοσμιοποίηση. Η αιχμηρότητα της κριτικής του γίνεται χωρίς καταγγελία, αλλά με την ολοζώντανη παρουσίαση ενός εναλλακτικού τρόπου ζωής, με ευθεία αναφορά στον «άνθρωπο τροφοσυλλέκτη», μια υβριδική εκδοχή επιστροφής στην απλότητα, που η ζωή ανακτά τις αξίες της πραγματικής αισθαντικότητας και σύμπραξης.

Η «δήλωση  του προσώπου» και ο Joker

Ο πολυπολιτισμός μαζί με το κοινωνικό dumping και τα φθηνά εργατικά χέρια των μεταναστών μεταβάλλεται σε βόμβα διασποράς που διαχέεται στα τυφλά σε όλες τις κοινωνικές, εθνοτικές, θρησκευτικές και πολιτισμικές ομάδες. Το δημογραφικό σε πολλές περιοχές καθίσταται κεντρικό ζήτημα, μοχλεύοντας ταυτοτικά ζητήματα, επισημαίνει ο Γκιλλουί στο προαναφερθέν βιβλίο του και τονίζει ότι τα «Κίτρινα Γιλέκα» αποτελούν και “δήλωση ύπαρξης” απέναντι τις ελίτ που επιμένουν να τους αγνοούν. Εδώ μπαίνουμε στην αφανή μεν, αλλά καταλυτικής σημασίας διάσταση των ανισοτήτων. Από τη μια έχουμε τη βιομηχανία των celebrities και από την άλλη το ανώνυμο πλήθος των …ανύπαρκτων μονάδων του καταναλωτικού συστήματος. Όσο πιο πολύ καταναλώνεις, τόσο πιο πολύ φαίνεσαι…

H αναγνώριση του «προσώπου» είναι  και το πολιτικο-κοινωνικό ζήτημα που έθεσε το δράμα του Joker του Τοντ Φίλιπς. Στη σύγχρονη φιλοσοφία, ο άνθρωπος ξεκινάει τη ζωή του ως άτομο και μέσα στην  κοινωνία διαπλάθεται σε μια συνειδητή έλλογη προσωπικότητα, μια αυτόνομη ύπαρξη με διακριτό οντολογικό πυρήνα, το «πρόσωπο». Οι αντιδράσεις που προκάλεσε η ταινία οφείλονται στο ότι ο Joker είναι κοινωνικά επιδραστικός προς τους νέους και επίφοβος για το σύστημα με την πλέον αρνητική έννοια του όρου, καθώς η δράση του υπονοεί αυτοδικία και εξέγερση. Υπό αυτή την έννοια, οι κριτικοί κινηματογράφου έκαναν πως δεν κατάλαβαν. Πέταξαν την μπάλα στην κερκίδα ενός σίγουρου Όσκαρ για τον Χοακίν Φοίνιξ, στην καταγωγική μυθολογία του ήρωα και διάφορα άλλα κλισέ. Η ταινία του Τοντ Φίλιπς είναι κοινωνική και ως εκ τούτου πολιτική με κεντρικό θέμα την αναγνωρισιμότητα του προσώπου, δηλαδή την ολοκλήρωση του ατόμου μέσα στην κοινωνία. Αυτό εν τέλει είναι ένα πολιτικό ζήτημα, αφού στις σύγχρονες κοινωνίες η πολιτική διαμορφώνει το πλαίσιο της κοινωνικοποίησης και της ολοκλήρωσης του ατόμου. Αυτό ήταν που τρόμαξε το σύστημα, κυρίως στις ΗΠΑ όπου το πρόβλημα της αναγνωρισιμότητας -που πρώτος έθεσε ο Άντι Γουόρχολ με το «δικαίωμα» να γίνει ο καθένας διάσημος για δεκαπέντε λεπτά-, είναι εκθετικά κρίσιμο με τους μυριάδες θυμωμένους wonnabes… Τα συνήθη μακελειά στα σχολεία των ΗΠΑ από περιθωριοποιημένους μαθητές, ο χουλιγκανισμός των οπαδών των ομάδων, η προσχώρηση σε οργανώσεις τύπου Χρυσής Αυγής είναι εκδοχές του ιδίου προβλήματος. Σκοτώνω για να δείτε ποιος είμαι εγώ, μπαίνω στη ΧΑ για να ανήκω κάπου και έτσι να με αναγνωρίζετε…

Ο Άρθουρ Φλεκ είναι ένας καλός άνθρωπος που ανεβαίνει καθημερινά την σισύφεια σκάλα για να φτάσει σπίτι του και να ζήσει πολύ φτωχικά με τη μάνα του. Ένας καθημερινός άνθρωπος χωρίς ταυτότητα που βιοπορίζεται κάνοντας τον Joker σε παιδικά πάρτι. Δύο φορές τον σαπίζουν στο ξύλο συμμορίες παιδιών και νεαρών, αλλά δεν αντιδρά γιατί «είναι παιδιά». Κάποιος συνάδελφος θα του βάλει ένα πιστόλι στην τσέπη για αυτοπροστασία. Έτσι, μια νύχτα που επιστρέφει με το μετρό φέροντας το μακιγιάζ της δουλειάς, του την πέφτουν  μέσα στο μετρό τρεις γιάπηδες (που προηγουμένως παρενόχλησαν μια κοπέλα) και στην πάλη το πιστόλι εκπυρσοκροτεί και σκοτώνει τον έναν. Ο Άρθουρ θα συνειδητοποιήσει αιφνιδίως την δύναμη που κατέχει και θα σκοτώσει τον δεύτερο εν ψυχρώ και θα κυνηγήσει και θα εκτελέσει  τον τρίτο. Εκείνη τη στιγμή, ο ανύπαρκτος Άρθουρ αποκτά «ταυτότητα». Ταυτότητα που θα επιβεβαιώσει στο τηλεοπτικό σόου του Μουρέι (Ντενίρο) που τον έβγαλε για να τον χλευάσει ως καλλιτέχνη, αλλά ο Joker τον εκτελεί on camera μετά από ένα σύντομο αποκαλυπτικό μανιφέστο. Εκεί ο Joker σπάει το φράγμα των δεκαπέντε λεπτών δημοσιότητας και βγαίνοντας στο δρόμο όπου συναντάει το «πλήθος» (Χάρντ – Νέγκρι) να φοράει μάσκες του Joker, γίνεται σύμβολο εξέγερσης, ενώ το πλήθος έχοντας βρει κι αυτό ταύτηση-ταυτότητα, παύει να είναι  χειραγωγήσιμο και φονεύει τον ζάπλουτο εξουσιαστή-δαμαστή υποψήφιο Δήμαρχο.
Χωρίς επαναστατικό πρόγραμμα οι εξεγερμένοι των ανισοτήτων

Αυτή την απουσία οράματος που μπορεί να καθοδηγήσει μια εξέγερση πραγματεύτηκε το 2013 ο ευρηματικός και βιρτουόζος Μπονγκ Τζουν-Χο στο «Snowpiercer», την ακριβότερη κορεάτικη παραγωγή (40 εκατ. δολ.) με τους Κρις Έβανς και Τίλντα Σουίντον, στην οποία μετέφερε το graphic novel «Le Transperceneige» των Ζαν-Μαρκ Ροσέτ και Ζακ Λομπ (1982).  Το 2031 μ.Χ. η Γη έχει περιέλθει σε μια νέα εποχή παγετώνων και οι μόνοι επιζώντες επιβαίνουν στο Snowpiercer, ένα τρένο που κινείται συνεχώς, όπου οι  επιβάτες της οικονομικής θέσης που επιβιώνουν σε άθλιες συνθήκες πείνας και βίας, εξεγείρονται με στόχο να πάρουν τον έλεγχο του τρένου από τους πλούσιους που καλοπερνάνε στα μπροστινά βαγόνια. Η κορύφωση της περιπέτειας οδηγεί σε ένα αμήχανο φιλοσοφικό μονόλογο που κλείνει με μια αλληγορική φαντασία  υπονοώντας το αδιέξοδο.

Αν η εξέγερση είναι μάταιη και οι ανισότητες δεν μπορούν να ανατραπούν, το μόνο που απομένει για τις μάζες είναι η …μεταφυσική. Και αυτή τη διάσταση την ανέδειξε πάλι το Netflix με το κοινωνικό μεταφυσικο-πολιτικό θρίλερ  «Messiah» που δημιούργησε ο Μικαέλ Πετρόνι με πρωταγωνιστή τον Μεχντί Ντεμπί, όπου ένας ευφυής νέος άντρας (μάνα Εβραία, πατέρας Άραβας, μεγαλωμένος από τον θείο του στην Τεχεράνη) λειτουργεί εσχατολογικά στο όνομα του Θεού (όλοι είμαστε παιδιά του), ανάμεσα στα πρότυπα του Μαχάτμα Γκάντι και του Ιησού, θέτοντας αμφιβολίες για την εξουσία, τα σύνορα και το μάταιο του πολέμου. Η ξαφνική εμφάνισή του και κάποια αμφιλεγόμενα θαύματα προκαλούν μια αυξανόμενη διεθνή αναταραχή στις μάζες που βλέπουν στις πράξεις του τη Δευτέρα Παρουσία. Το ποιος πραγματικά είναι, διερευνούν μία υψηλόβαθμη πράκτορας της CIA κι ένας αξιωματικός της Μοσάντ που καταλήγουν στο σενάριο πως πρόκειται για  «πολιτισμικό τρομοκράτη», κι ας είναι πασιφιστής. Κι έχουν δίκιο να ανησυχούν, αφού αυτός ευαγγελίζεται πως «κάθε στιγμή κάνουμε επιλογές… αυτή είναι η ευλογία του Θεού». Εδώ το μίγμα γίνεται εκρηκτικό.

O Σλάβοϊ Ζίζεκ στην εισαγωγή του βιβλίου Revolution at the Gates (Η επανάσταση προ των πυλών) αφού σαρκάζει τον Λένιν, καταλήγει: ο Φορμαλιστής θεωρητικός Βίκτωρ Σκλόφσκι σημείωσε πως “κάποιο είδος στοιχειακής διαδικασίας συμβαίνει εκεί όπου η ζωντανή πράξη της ζωής μετασχηματίζεται σε θεατρική”. 

O Álex Pina είναι ο νέος Λένιν;

Δεν γνωρίζουμε εάν το Netflix έχει διαβάσει Σκλόφσκι ή είναι ο «άρτος και θεάματα» της παγκοσμιοποίησης, το σίγουρα είναι πως με το La Casa de Papel  (Money Heist) του Álex Pina έφτιαξε ένα «Τι να κάνουμε», αντίστοιχο με αυτό του Λένιν, καθώς επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο επαναστατικό στόχο και το πώς αυτός μπορεί να επιτευχθεί.  Οι ήρωές του, φορείς ανισοτήτων, είναι μια καλά οργανωμένη ομάδα με σχέδιο και κατάρτιση με καθοδηγητή έναν διανοούμενο «καθηγητή», καταλαμβάνουν το Νομισματοκοπείο και τυπώνουν 2,4  δισ. ευρώ που τα ρίχνουν στον κόσμο με ένα Ζέπελιν και στη συνέχεια καταλαμβάνουν την Κεντρική Τράπεζα της Ισπανίας για να λιώσουν το χρυσό της και να τον κλέψουν. Οι πολιτικοί στόχοι είναι συμβολικοί και επικεντρώνονται στη βάση του χρηματο-οικονομικού συστήματος που είναι και ο κεντρικός εχθρός-παραγωγός των ανισοτήτων.  

Ο αρχηγός-καθηγητής αποκαλύπτει με συστηματικό τρόπο τις δυνατότητες του αντιπάλου, στρατιωτικές και τεχνολογικές, μελετά τους πολιτικούς του περιορισμούς του και αντιπαρατάσσει υβριδικά κόλπα και τεχνολογίες με στόχο να απορυθμίσει την κρατική μηχανή και να προκαλέσει διανοητική και ψυχολογική σύγχυση, αλλά και ηττοπάθεια στον αντίπαλο.  Θα έλεγε κανείς πως οι λαϊκές επαναστάσεις γίνονται πια στα γραφεία και τα εργαστήρια και οι μάζες απλώς παίζουν ένα συμπληρωματικό ρόλο πολιτικής πίεσης στους δρόμους. Μοιάζουν έτοιμες, όπως στον Joker, να ακολουθήσουν όποιον μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα στο σύστημα. 

Η διατροφή ως κριτήριο των τάξεων

Ένα άλλο κρίσιμο κριτήριο των ανισοτήτων ήταν και είναι η διατροφή. Εδώ και δεκαετίες οι μάζες  βολεύονται με junk food και οι πλούσιοι με τα βιολογικά προϊόντα. Την ποιότητα και την ποσότητα της τροφής επέλεξε ως κριτικό υπόβαθρο ο Βάσκος σκηνοθέτης Γκάλντερ Γκαζτέλου-Ουρούτια (Galder Gaztelu-Urrutia) στο υπαρξιακό, εσχατολογικό θρίλερ «Η πλατφόρμα» (The Platform – El Hoyo) για να συμβολίσει την ταξική διαστρωμάτωση και την πάλη των τάξεων. Πρόκειται για μια ταινία απόλυτα φιλοσοφική και πολιτική, σκληρή και δύσκολη, κυνική και  σοκαριστική  που αναπτύσσει όλα τα υπαρξιακά, κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα σε ακραίες καταστάσεις με ένα καταιγιστικό ρυθμό δράσης και σκέψης.

Η ιστορία εκτυλίσσεται σε ένα ίδρυμα-φυλακή που μπαίνουν όσοι έχουν κάνει κάτι, αλλά και εθελοντές με την προοπτική μιας ανταμοιβής μόλις ολοκληρώσουν την ποινή τους. Η εκπληκτική σύλληψη είναι πως η φυλακή ξεκινάει από το ισόγειο-διοίκηση  και εκτίνεται σε αγνώστου αριθμού επίπεδα προς τα κάτω. Η κάθετη δομή της φυλακής συμβολίζει την ανισότητα μεταξύ των ανθρώπων, τις τάξεις. Στο κέντρο του επιπέδου υπάρχει μια μεγάλη ορθογώνια τρύπα από την οποία κατεβαίνει κι ανεβαίνει η «πλατφόρμα», η οποία στην ουσία είναι ένα τραπέζι γεμάτο φαγητά, γλυκά και φρούτα σε εκπληκτικά σκεύη παρασκευασμένα στο επίπεδο μηδέν-διοίκηση που στην ουσία είναι μια σούπερ γκουρμέ κουζίνα με πολλούς σέφ, υπό την επίβλεψη του μετρ-διοικητή.  Τα φαγητά καταβαίνουν σε κάθε όροφο για λίγα λεπτά και οι φυλακισμένοι τρώνε ότι προλάβουν. Στα πάνω επίπεδα τρώνε καλά και συχνά σπαταλούν ή καταστρέφουν το φαγητό από αδιαφορία για τους άλλους ή και επίτηδες. Η πλατφόρμα-τραπέζι  κατεβαίνει τα επίπεδα με αποτέλεσμα κάποιοι να τρώνε αποφάγια και κάποιοι τίποτα. Αν κάποιος κρατήσει φαγητό, το σύστημα τον βλέπει και τον τιμωρεί με αφόρητη ζέστη (Κόλαση).

Κεντρικός ήρωας είναι ο Γκόρενγκ -μια φυσιογνωμία με μουσάκι αλλά Δον Κιχώτη- που μπήκε εθελοντικά για έξι μήνες προκειμένου να κόψει το τσιγάρο και να πάρει το «πιστοποιητικό». Ευπειθής στο σύστημα, ονειροπόλος, ανθρωπιστής επιλέγει να πάρει μαζί του στη φυλακή το βιβλίο του Θερβάντες,  Δον Κιχώτη. Ο εγκλεισμός του ξεκινάει από το επίπεδο 48 όπου θα συγκατοικήσει με ένα ηλικιωμένο, φονιά εξ αμελείας, τον Τριμαγκάσι που είχε επιλέξει να πάρει μαζί του ένα φοβερό μαχαίρι του σεφ, το samurai plus, ο οποίος θα τον χαρακτηρίσει «σαλιγκάρι» και θα του εξηγήσει τον μηχανισμό της φυλακής. Τα δύο αντικείμενα επιλογής συμβολίζουν το πνεύμα και τη σάρκα αντίστοιχα, σε μία διαπάλη, η οποία θα εξελιχθεί με τραγικά κρεσέντο καθώς οι δύο συγκρατούμενοι θα βρεθούν στο επίπεδο 132. Ο Γκόρενγκ που αρχικά αρνείται να φάει αποφάγια, θα διαπιστώνει πως στους πολύ κάτω ορόφους  σημειώνονται κρούσματα ανθρωποφαγίας για επιβίωση.Στη ζωή όλοι είμαστε «ανθρωποφάγοι», ο ένας  επιβιώνει συχνά εις βάρος του άλλου, όπως οι «πλούσιοι» των πάνω ορόφων. Η «πολεμική ιατρική» που αποφάσισε να εφαρμόσει η Γαλλία για τους άρρωστους από κορονοϊό, systeme Morpheé, είναι κατά κάποιο τρόπο ανθρωποφαγική…

Το  μέτωπο του πολιτισμού  

Η «Πλατφόρμα» έτυχε παγκόσμιας διανομής από το Netflix που αναδεικνύεται σε  κορυφαίο παραγωγό μιας παράξενης παγκοσμιοποίησης, πέρα από αυτή του διεθνοποιημένου κεφαλαίου, με κεντρικό δόγμα «γίνεσαι αυτό που πιστεύεις». Το είδαμε και στο ελευθεριακό SESCE 8, στο βαθιά πολιτικό Black Sails, το ρώσικο μελλοντολογικό Better than us, αλλά και σε πολλές άλλες παραγωγές του.

Προφανώς η τέχνη -και ο κινηματογράφος είναι η κορυφαία μαζική της έκφραση- είναι πολύ πιο μπροστά από τις πολιτικο-κοινωνικές αναλύσεις του World Economic Forum. Η πιο προχωρημένη σκέψη και τα πιο ανήσυχα μυαλά δουλεύουν στον κινηματογράφο  και παράγουν ένα μίγμα ultra μεταμοντέρνο, γοητευτικό, ενδιαφέρον, ύποπτο ή εμπνευστικό για τις ανισότητες, τον «καπιταλισμό της επιτήρησης» των «οικονομιών του χρέους».

Ο Γκιλλουί διαπιστώνει ότι οι κυρίαρχες τάξεις παρουσιάζουν το κίνημα της πλειοψηφίας ως “λαϊκιστικό” -υπονοώντας φασιστικό-, ενώ αντίθετα είναι θεμελιωδώς δημοκρατικό. Εξ ου προσπάθεια των κυρίαρχων ελίτ να εξαφανίσουν τη λαϊκή κουλτούρα, ένα ισχυρό πολιτισμικό κεφάλαιο, που αποτελεί ήδη κεντρικό πεδίο της αντιπαράθεσης.

Πράγματι, πριν την κρίση του κορονοϊού, ζούσαμε στην εποχή της αγοράς της τέχνης, στο χρηματιστήριο της τέχνης, στο καθεστώς της κατανάλωσης της τέχνης, όπου οι μεσάζοντες, οι κατασκευαστές της ζήτησης έχουν βασικό, αν όχι πρώτο ρόλο στο τι είναι τέχνη. Οι ακαδημαϊκοί το έχουν χάσει το παιγνίδι ως διαχειριστές των εννοιών, των τεχνών και του πολιτισμού. Όμως ο κορονοϊός ανέδειξε αφ΄ ενός την αποστροφή του συστήματος στον πολιτισμό και τους «εργάτες» του και αφ΄ ετέρου ευνόησε την ανάδυση ενός εξωσυστημικού κινήματος  τέχνης και πολιτισμού που συστήθηκε στις μάζες μέσω του διαδικτύου… Αυτό είναι μια κρίσιμη αλλαγή στο μέτωπο των ανισοτήτων και των ταξικών αντιπαραθέσεων του πολιτισμού, όπου ενδεχομένως εκεί να κριθεί και η έκβαση της τελικής μάχης.

Σε αυτό το πεδίο συγκλίνουν κι άλλοι παράγοντες, όπως η δημογραφική πίεση που θέτει σε κρίση την αστικοποίηση, αλλά και η οικολογική πίεση που έχει οδηγήσει το μοντέλο στα όριά του. Καταλήγει πως «χωρίς πολιτισμικό ή πολιτικό σημείο αναφοράς, χωρίς εδαφική προσκόλληση, ο κόσμος των ελίτ βρίσκεται σε αδιέξοδο, χαμένος. Αμφιβάλλει». Γι΄αυτό, λέει ι Γκιλλουί, πρέπει να βοηθηθούν οι ελίτ να κατανοήσουν την κοινωνική κατάσταση και να επιστρέψουν στη συνύπαρξη των τάξεων, καθώς από αυτή εξαρτάται και η δική τους επιβίωση. Με δυο λόγια να περιορίσουν αισθητά τις ανισότητες.

Ο καταλύτης του κορονοϊού

Βέβαια όλοι γνωρίζουμε πως από μόνες τους οι ελίτ δεν πρόκειται να υποχωρήσουν, εκτός κι αν τις συνετίσει ο κορονοϊός. Αυτός ο αταξικός ιός που ήρθε να ταρακουνήσει συθέμελα το σύστημα,  πού θα οδηγήσει όμως τα πράγματα; Τι πολιτικές και οικονομικές αλλαγές θα φέρει;

Τα κράτη θα βάλουν χέρι στις offshore; «Ο Κρυμμένος πλούτος των Εθνών» (Gabriel Zucman) όπου αναλύθηκε διεξοδικά η παγκόσμια βιομηχανία φοροαποφυγής με κέντρο την Ελβετία, το Λουξεμβούργο, τη Σιγκαπούρη και τους νησιώτικους φορολογικούς παραδείσους έχει προσλάβει μυθικές διαστάσεις με εργαλεία όπως οι μετοχές, τα ομόλογα, τις μετοχές των mutual funds κ.ο.κ. Το 2016 υπολογιζόταν στα 7,6 τρισ. δολάρια!… στερώντας τεράστιους πόρους από τα κράτη διογκώνοντας έτσι τις ανισότητες. Παρενθετικά να αναφέρουμε ότι τα αφορολόγητα ελληνικά λεφτά που είναι παρκαρισμένα σε offshore υπολογίζονται τουλάχιστον στα 160 δισ. ευρώ (Boston Consulting), ενώ κατ΄ άλλους είναι πάνω από 250. Οι ακραίοι κάνουν λόγο για 600 δισ. … Πρόσφατη έκθεση της Κομισιόν υπολογίζει σε 1.522 δισ. ευρώ (9,7% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ) τα κρυμμένα ευρωπαϊκά λεφτά των Ευρωπαίων σε εξωχώριες εταιρείς, με πρωταγωνιστές τους Γερμανούς με 331 δισ. ευρώ και έκτους της Ελλάδα και το Βέλγιο με 63 δισ. ευρώ (ΒΗΜΑ, 31/5/2020).

Κατά τον Zucman οι φορολογικές απώλειες κοστίζουν 200 δισ. δολάρια στις κυβερνήσεις το χρόνο, δηλαδή το 1% των συνολικών κρατικών εσόδων που αντλούν οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο. Υπολόγισε πάντως ότι οι αμερικανικές πολυεθνικές γλυτώνουν φόρους 130 δισ. δολαρίων το χρόνο, μεταφέροντας την πλήρωση της φορολογικής τρύπας στα μεσαία στρώματα. Αν κρίνουμε από τα μέτρα που τακτικά εισηγείται ο ΟΟΣΑ, δεν πρόκειται να συμβεί τίποτε.

Εκτός εάν το νέο τσουνάμι υπερχρέωσης που φέρνει ο κορονοϊός οδηγήσει τις κυβερνήσεις σε μια σκληρή αντιμετώπιση του προβλήματος. Θα αφήσουν οι ελίτ; Θα πάρουν τα κράτη από τις κεντρικές τράπεζες το εκδοτικό προνόμιο και θα πλημμυρίσουν τον κόσμο με ρευστό προκαλώντας ένα σούελ υπερπληθωρισμού που θα ακυρώσει στην πράξη την παγκόσμια υπερχρέωση; Θα πάμε σε ένα μοναδικό παγκόσμιο νόμισμα; …ή ο Τραμπ, θα ακολουθήσει το παράδειγμα των Κινέζων και θα στραφεί στα κρυπτονομίσματα για να πάψει να δανείζεται από την ιδιωτική FED;

Πόσο θα αντέξουν οι ΗΠΑ τα νέα 30 εκατ. ανέργους; Θα επιβάλλουν οι ελίτ στην ένοπλη λαϊκή  Αμερική την οικονομική δυστοπία, θα γίνει εμφύλιος, θα ανεξαρτητοποιηθούν Πολιτείες; Και στην Ευρώπη που χάνει 80 δισ. ευρώ φόρους το χρόνο, τι θα γίνει; Θα εδραιωθεί και θα θεσμοθετηθεί η γερμανική Ευρώπη ή ο κορονοϊός θα οδηγήσει στην ευρωπαϊκή πολιτική ολοκλήρωση;

Σε κάθε περίπτωση, μετά από πενήντα χρόνια απορρύθμιση, φαίνεται ότι το κράτος επιστρέφει για να σώσει τον υπερχρεωμένο καπιταλισμό με στροφή στις δημόσιες επενδύσεις. Θα επανασυνδεθεί  η οικονομική ανάλυση με τις κοινωνικές επιστήμες και την πολιτική; …πολιτική οικονομία, λεγόταν κάποτε.

Είναι το σοκ του κορονοϊού ευκαιρία για μείωση των ανισοτήτων ή τα συστήματα εξουσίας θα διευρύνουν με την βοήθεια της τεχνολογίας την επιβολή και την επιβουλή τους μεγεθύνοντάς τες; Η 4η Βιομηχρανική Επανάσταση που έχει ξεκινήσει εδώ και χρόνια με τους αλγόριθμους και την ταχύτητη ανάπτυξη των ρομπότ μοιάζει να διευκολύνεται από την πανδημία. Εργασία από το σπίτι, νέο κύμα ανεργίας, καθώς το 47% των θέσεων εργασίας είναι υποκαταστήσιμο από τις μηχανές. Θα μπει robot tax; Και τι θα κάνουμε στο σπίτι; Θα πίνουμε αλκοόλ και ναρκωτικά με κρατική επιδότηση;

Γνωρίζουμε ήδη ότι όσο διευρύνονται οι ανισότητες υποχωρεί η δημοκρατία και ο πολιτισμός. Είμαστε μπροστά σε ένα κλικ της Ιστορίας.  Ο κορονοϊός ήρθε να αποκαλύψει στις μάζες την υποκρισία του συστήματος και να φανερώσει την ούτως ή άλλως μείζονα πολιτισμική κρίση των αξιών. Θα μπορέσουν οι συστημικοί στοχαστές να αναθεωρήσουν όλες τις αξίες ή αυτό θα γίνει από τις μάζες που θα εξεγερθούν;  Αν και η ελπίδα δεν είναι στρατηγική, παραμένει, όμως, το κινητήριο καύσιμο της Ιστορίας. Μπορούμε λοιπόν να προσδοκούμε σε μια μεγάλη πολιτισμική επανάσταση που θα διασκεδάσει υποφερτά τις ανισότητες; 


*το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στο περιοδικό (δε)κατά του Ντίνου Σιώτη φέτος το καλοκαίρι 

Πηγή: Extrapolation

Μοιραστείτε το...
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin
Pin on Pinterest
Pinterest
Email this to someone
email